कराड : सन 2024 ला झालेल्या विधानसभेला कराड दक्षिण विधानसभा मतदार संघातील वेगवेगळ्या गावांमधील मतदार यादीमध्ये गावात प्रत्यक्ष वास्तव नसलेल्या, दुसऱ्या गावातील असलेले आणि संशयास्पद नावांची मोठ्या प्रमाणात नोंदणी झाल्याचे गंभीर प्रकरण समोर आल्यानंतर संपूर्ण निवडणूक व्यवस्थेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. प्राथमिक पडताळणीतील त्रुटी BLO व सहाय्यक मतदार नोंदणी अधिकाऱ्यांकडून झाल्या असल्या, तरी कायद्याने स्पष्ट नमूद केल्याप्रमाणे अंतिम आणि सर्वात मोठी चूक मतदार नोंदणी अधिकाऱ्याच्या (ERO) पातळीवरच झाली आहे, असे स्पष्टपणे दिसून येत आहे.
Representation of the People Act 1950 च्या कलम 17 व 18 नुसार मतदाराची नोंदणी संबंधित व्यक्ती त्या गावात व त्या भागात प्रत्यक्ष राहत असल्याशिवाय होऊ शकत नाही. BLO ने Registration of Electors Rules 1960 मधील नियम 13, 18 व 20 नुसार घरभेट घेणे, दस्तऐवज तपासणे आणि प्रत्यक्ष पडताळणीची जबाबदारी पूर्ण करणे आवश्यक आहे. परंतु काही गावामध्ये नव्याने मतदार नोंदणी करताना BLO कडून चुकीचे अहवाल पाठवले गेले, ही त्रुटी गंभीर मानली जात आहे.
त्याचप्रमाणे सहाय्यक मतदार नोंदणी अधिकारी (AERO) यांनी Representation of the People Act 1950 च्या कलम 28 व 31 नुसार BLO कडून आलेल्या अर्जांची दुबार तपासणी करणे, संशयास्पद नोंदी रोखणे आणि चुकीची नोंदणी मंजूर न करणे ही कायदेशीर जबाबदारी होती. सहाय्यक मतदार नोंदणी अधिकारी (AERO) यांनीही BLO वर विसंबून राहून अनेक नोंदी मंजूर केल्याच्या तक्रारी समोर येत असून ही देखील प्रशासकीय त्रुटी आहे.
मात्र, शासनाच्या दृष्टिकोनातून सर्वाधिक गंभीर आणि निर्णायक चूक ही मतदार नोंदणी अधिकारी (ERO) यांच्या पातळीवरच झालेली आहे, हे कायदा स्पष्ट करतो. RPA 1950 च्या कलम 22 नुसार मतदारयादीमध्ये कोणतीही चुकीची, दुबार, बोगस किंवा कायद्याला विरोधात असलेली नोंद अंतिम टप्प्यावर रद्द करणे, दुरुस्त करणे आणि नाकारण्याचा पूर्ण व स्वतंत्र अधिकार मतदार नोंदणी अधिकारी (ERO) यांच्याकडे आहे. BLO किंवा सहाय्यक मतदार नोंदणी अधिकारी (AERO) यांच्याकडून चूक झाली असली तरी ती त्रुटी थांबवणे, नोंद तपासणे आणि अंतिम निर्णय देणे हे मतदार नोंदणी अधिकारी (ERO) चे प्राथमिक व अनिवार्य कर्तव्य आहे.
तथापि, अनेक प्रकरणांमध्ये गैर-रहिवाशांची नावे अंतिम मतदार यादीत समाविष्ट झाल्याने मतदार नोंदणी अधिकारी (ERO) यांनी ही अंतिम पडताळणी न करताच नोंदी मंजूर केल्याचे चित्र समोर आले आहे. हे केवळ प्रशासकीय चूक नसून कायद्यांच्या थेट उल्लंघनात येते.
Representation of the People Act च्या कलम 31 नुसार खोटी माहिती देणाऱ्या व्यक्तींवर कारवाईची तरतूद असली, तरी कलम 32 नुसार अधिकारी निष्काळजी राहिल्यास त्या अधिकाऱ्यावरही दंडात्मक कारवाई करण्याचे नमूद आहे. BLO व सहाय्यक मतदार नोंदणी अधिकारी (AERO) यांच्या त्रुटी असूनही, सर्वात कठोर आणि निर्णायक जबाबदारी मतदार नोंदणी अधिकारी (ERO) कडेच असल्याने ही गैरव्यवस्था त्यांच्या निष्काळजीपणातूनच पुढे गेल्याचे स्पष्ट होते.
शासन-आदेश शैलीनुसार पाहता, जर BLO कडून चुकीचे अहवाल आले, AERO कडून चुकीने मंजुरी झाली, तरी अंतिम नोंदणी रोखण्यात किंवा रद्द करण्यात अपयश हे पूर्णपणे ERO ची मोठी प्रशासकीय अपयशी भूमिका ठरते. कारण मतदार यादीत नाव समाविष्ट होण्याचा अंतिम अधिकार ERO कडे असून, चुकीची नोंदणी पुढे गेली तर त्यातील प्राथमिक दोष मतदार नोंदणी अधिकारी (ERO) यांच्यावरच निश्चित होतो.
चुकीच्या नोंदी वाढल्याने वातावरण तापले असून, नागरिकांकडून तिन्ही पातळ्यांवरील अधिकाऱ्यांची चौकशी करावी आणि विशेषत: मतदार नोंदणी अधिकारी (ERO) यांच्या विरोधात स्वतंत्र व कडक कार्यवाही करावी अशी मागणी होत आहे.
पुढील भागात – गावात नाही वस्ती, यादीत मात्र मस्ती, मतदार नोंदणी अधिकारी अतुल म्हेत्रे यांच्या कृपेने बोगस मतांची वाढली हस्ती
