कराड : १५ ऑगस्ट १९४७ हा दिवस भारताच्या इतिहासातील सुवर्णक्षण. गुलामगिरीच्या बेड्या तुटल्या, तिरंगा स्वाभिमानाने फडकला आणि देशाने स्वातंत्र्याचा पहिला श्वास घेतला. त्या स्वातंत्र्याचा आनंद आजही प्रत्येक भारतीय आपल्या पद्धतीने साजरा करतो. मात्र यंदाच्या स्वातंत्र्यदिनाला कराडच्या तहसील कार्यालयाच्या दारात सुरू असलेल्या आंदोलनाने एका वेगळ्याच भावनेची किनार दिली. देश स्वतंत्र झाला त्या १९४७ वर्षाशी आंदोलनाचा ४७वा दिवस जुळला आणि याच योगायोगाच्या दिवशी प्रशासनाच्या दारात चूल पेटली, अन्न शिजले आणि जनतेच्या ताटात स्नेहाचा घास वाढला.
४७ दिवसांपासून प्रशासनाच्या विरोधात संघर्ष सुरू असतानाही स्वातंत्र्यदिनाचा आनंद हिरावून घ्यायचा नाही, अशी भूमिका घेण्यात आली. कारण आंदोलन करणारा माणूसही या देशाचाच नागरिक आहे; त्यालाही स्वातंत्र्याचा आनंद घेण्याचा, तिरंग्याचा अभिमान बाळगण्याचा आणि आपल्या माणसांसोबत दोन घास आनंदाने खाण्याचा तितकाच अधिकार आहे. म्हणूनच आज आंदोलनस्थळी अश्रू आणि आक्रोशाचा माहोल न ठेवता आनंदाची पंगत मांडण्यात आली. संघर्षाची मशाल एका हातात ठेवून दुसऱ्या हाताने जनतेला घास वाढण्याचा हा प्रयत्न ठरला.
आंदोलन म्हटलं की आपल्या डोळ्यासमोर धरणे, उपोषण, मोर्चे, निदर्शने आणि घोषणांचा आवाज उभा राहतो. हे लोकशाहीतील संघर्षाचे वैध मार्ग आहेत आणि अन्यायाविरोधात त्यांचे स्वतःचे महत्त्व आहे. पण प्रत्येक आंदोलनाच्या मागे एक माणूस असतो, त्याचे कुटुंब असते, त्याच्या आयुष्यातील सुख-दुःख असते. ज्याच्या हक्कावर वारंवार आघात होतो, त्याच्या हातातील फुलांपेक्षा घोषणेचा फलक मोठा होतो; आनंदापेक्षा वेदना मोठी होते आणि सणापेक्षा संघर्ष महत्त्वाचा वाटू लागतो. प्रशासनाने अशा परिस्थितीपर्यंत नागरिकाला पोहोचूच देऊ नये, हाच या उपक्रमाचा सर्वात खोल संदेश आहे.
महाराष्ट्रात प्रशासनाच्या कार्यालयांसमोर अनेक आंदोलने झाली, वेगवेगळ्या पद्धतीने निषेध झाले; मात्र स्वातंत्र्यदिनाच्या दिवशी आंदोलनाच्या ठिकाणीच प्रशासनाच्या दारात अन्न शिजवून सामान्य जनतेला सामूहिक जेवण देण्याचा हा पहिलाच प्रयोग असल्याचा दावा आंदोलकांनी केला. ही पंगत आंदोलनाची धार कमी करणारी नव्हती; उलट आंदोलनाला माणुसकीची ताकद देणारी होती. ज्या दारात ४७ दिवसांपासून न्यायाची मागणी केली जात आहे, त्याच दारात आज जनतेच्या ताटात अन्न वाढले गेले. ही पंगत प्रशासनाविरोधातील द्वेषाची नव्हती; ती व्यवस्थेला जागं करण्याची होती.
स्वातंत्र्यदिन म्हणजे दुःखाचा दिवस नाही—तो आनंदाचा, अभिमानाचा आणि देशप्रेमाचा दिवस आहे. म्हणूनच देशभर तिरंगा फडकतो, मिठाई वाटली जाते, जिलेबीचा गोडवा वाटला जातो. मात्र अन्यायाची झळ इतकी तीव्र असेल तर काहींच्या आयुष्यात सणही संघर्षाच्या सावलीत जातात. आज त्या सावलीला थोडावेळ बाजूला सारून आनंदाचा दिवा पेटवण्याचा प्रयत्न झाला. आंदोलनाच्या ठिकाणी जेवण वाढताना चेहऱ्यावर आनंद होता; पण त्या आनंदाच्या मागे ४७ दिवसांच्या संघर्षाची वेदनाही होती. हा विरोधाभासच या उपक्रमाला वेगळे भावविश्व देऊन गेला.
आज प्रशासनाच्या दारात पेटलेली चूल केवळ भूक भागवण्यासाठी नव्हती. ती एका प्रश्नाची चूल होती—सामान्य माणसाला आपल्या हक्कासाठी इतके दिवस का झगडावे लागते? ताटात वाढलेला प्रत्येक घास जणू प्रशासनाला विचारत होता की, ज्यांच्या नावावर अन्नसुरक्षेच्या योजना आहेत, त्यांच्या घरातील चूल खरंच सुरक्षित आहे का? ज्याला आपल्या हक्कासाठी आंदोलन करावे लागते, त्याच्या मनातील वेदना व्यवस्था कधी ऐकणार?
आंदोलन करणारा प्रत्येक माणूस हट्टी किंवा विरोधासाठी विरोध करणारा असतोच असे नाही. अनेकदा त्याच्या मागे वर्षानुवर्षे साचलेली वेदना, दुर्लक्ष, अन्यायाची भावना आणि न्याय मिळत नसल्याची असहायता असते. त्याच्या डोळ्यातील पाणी दिसण्याआधी त्याच्या हातातील आंदोलनाचा फलक दिसतो, हीच आपल्या व्यवस्थेची शोकांतिका आहे. प्रशासनाने नागरिकाच्या हातात फलक येण्याआधी त्याचा अर्ज वाचला, त्याचा प्रश्न ऐकला आणि त्याला न्याय दिला, तर कदाचित अनेक आंदोलनांची गरजच भासणार नाही.
म्हणूनच आजच्या स्नेहभोजनातून प्रशासनाला एक कठोर पण माणुसकीचा संदेश देण्यात आला—लोकांना आंदोलन करण्याची वेळ येऊ देऊ नका. १५ ऑगस्टला नागरिकांनी प्रशासनाच्या दारात घोषणा देण्याऐवजी आपल्या घरात आनंद साजरा करावा, २६ जानेवारीला धरण्यावर बसण्याऐवजी संविधानाचा अभिमान व्यक्त करावा, हीच खरी लोकशाहीची कसोटी आहे. प्रशासनाने नागरिकांचे प्रश्न वेळेत सोडवले तर आंदोलनस्थळी चूल पेटवण्याची वेळ येणार नाही; उलट प्रत्येक घरातील चूल आनंदाने पेटेल.
या पंगतीत म्हणूनच अन्नापेक्षा भावना मोठी होती. एका बाजूला ४७ दिवसांचा संघर्ष, दुसऱ्या बाजूला स्वातंत्र्यदिनाचा आनंद; एका बाजूला प्रशासनाविरोधातील प्रश्न, तर दुसऱ्या बाजूला जनतेसोबत वाटलेला स्नेहाचा घास. संघर्ष करतानाही देशाचा आनंद साजरा करता येतो आणि आनंद साजरा करतानाही अन्यायाविरोधातील आवाज बुलंद ठेवता येतो, हे या उपक्रमाने दाखवून दिले.
१९४७ मध्ये देशाला स्वातंत्र्य मिळाले; आज आंदोलनाचा ४७वा दिवस होता. या दोन आकड्यांचा योगायोग आज एका वेगळ्या संदेशात परिवर्तित झाला. देशाच्या स्वातंत्र्याचा आनंद आम्हीही अभिमानाने साजरा करू; मात्र सामान्य जनतेच्या हक्काच्या स्वातंत्र्यासाठीचा संघर्षही तितक्याच ताकदीने सुरू ठेवू. तिरंगा आकाशात फडकतो तेव्हा देश स्वतंत्र असल्याचा अभिमान वाटतो; पण सामान्य माणसाच्या ताटात त्याचा हक्काचा घास सन्मानाने पडतो, त्याच्या डोळ्यात अन्यायाऐवजी समाधानाचे अश्रू येतील आणि त्याला न्यायासाठी रस्त्यावर उतरावे लागत नाही—तेव्हाच त्या स्वातंत्र्याचा खरा अर्थ पूर्ण होईल.
